Letero al Borovko

Letero de L.Zamenhof al N.A.Borovko (1895)

Eltiro el privata letero de L. Zamenhof al Nikolaj Afrikanovich Borovko
(1895). El la rusa tradukis Vladimir Gernet.

... Vi demandas min, kiel aperis che mi la ideo krei lingvon internacian kaj kia estis la historio de la lingvo Esperanto de la momento de ghia naskigho ghis tiu chi tago? La tuta publika historio de la lingvo, t.e. komencante de la tago, kiam mi malkashe eliris kun ghi, estas al Vi pli-malpli konata; cetere tiun chi periodon de la lingvo estas nun, pro multaj kauzoj, ankorau neoportune tushadi; mi rakontos al Vi tial en komunaj trajtoj sole la historion de la naskigho de la lingvo.

Estos por mi malfacile rakonti al Vi chion tion chi detale, char multon mi mem jam forgesis: la ideo, al kies efektivigo mi dedichis tutan mian vivon, aperis che mi - estas ridinde ghin diri - en la plej frua infaneco kaj de tiu chi tempo neniam min forlasadis; mi vivis kun ghi kaj ech ne povas imagi min sen ghi. Tiu chi cirkonstanco parte klarigos al Vi, kial mi kun tiom da obstineco laboris super ghi kaj kial mi, malgrau chiuj malfacilajhoj kaj maldolchajho, ne forlasadis tiun chi ideon, kiel ghin faris multaj aliaj, laborintaj sur la sama kampo.

Mi naskighis en Bjelostoko, gubernio de Grodno. Tiu chi loko de mia naskigho kaj de miaj infanaj jaroj donis la direkton al chiuj miaj estontaj celadoj. En Bjelostoko la loghantaro konsistas el kvar diversaj elementoj: rusoj, poloj, germanoj kaj hebreoj; chiu el tiuj chi elementoj parolas apartan lingvon kaj neamike rilatas la aliajn elementojn. En tia urbo pli ol ie la impresema naturo sentas la multepezan malfelichon de diverslingveco kaj konvinkighas che chiu pasho, ke la diverseco de lingvoj estas la sola, au almenau la chefa kauzo, kiu disigas la homan familion kaj dividas ghin en malamikaj partoj. Oni edukadis min kiel idealiston; oni min instruis, ke chiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur la korto, chio che chiu pasho igis min senti, ke homoj ne ekzistas: ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj k.t.p. Tio chi chiam forte turmentis mian infanan animon, kvankam multoj eble ridetos pri tiu chi "doloro pro la mondo" che la infano. char al mi tiam shajnis, ke la "grandaghaj" posedas ian chiopovan forton, mi ripetadis al mi, ke kiam mi estos grandagha, mi nepre forigos tiun chi malbonon.

Iom post iom mi konvinkighis, kompreneble, ke ne chio farighas tiel facile, kiel ghi prezentighas al la infano; unu post la alia mi forjhetadis diversajn infanajn utopiojn, kaj nur la revon pri unu homa lingvo mi neniam povis forjheti. Malklare mi iel min tiris al ghi, kvankam, kompreneble, sen iaj difinitaj planoj. Mi ne memoras kiam, sed en chia okazo sufiche frue, che mi formighis la konscio, ke la sola lingvo povas esti nur ia neutrala, apartenanta al neniu el la nun vivantaj nacioj. Kiam el la Bjelostoka reala lernejo (tiam ghi estis ankorau gimnazio) mi transiris en la Varsovian duan klasikan gimnazion, mi dum kelka tempo estis forlogata de lingvoj antikvaj kaj revis pri tio, ke mi iam veturados en la tuta mondo kaj per flamaj paroloj inklinados la homojn revivigi unu el tiuj chi lingvoj por komuna uzado. Poste, mi ne memoras jam kiamaniere, mi venis al firma konvinko, ke tio chi estas neebla, kaj mi komencis malklare revi pri nova, arta lingvo. Mi ofte tiam komencadis iajn provojn, elpensadis artifikajn richegajn deklinaciojn kaj konjugaciojn, k.t.p. Sed homa lingvo kun ghia, kiel shajnis al mi, senfina amaso da gramatikaj formoj, kun ghiaj centoj da miloj de vortoj, per kiuj min timigis la dikaj vortaroj, shajnis al mi tia artifika kaj kolosa mashino, ke mi ne unufoje diradis al mi: "for la revojn! tiu chi laboro ne estas lau homaj fortoj", -- kaj tamen mi chiam revenadis al mia revo.

Germanan kaj francan lingvojn mi ellernadis en infaneco, kiam oni ne povas ankorau kompari kaj fari konkludojn; sed kiam, estante en la 5-a klaso de gimnazio, mi komencis ellernadi lingvon anglan, la simpleco de la angla gramatiko jhetighis en miajn okulojn, precipe dank' al la kruta transiro al ghi de la gramatikoj latina kaj greka. Mi rimarkis tiam, ke la richeco de gramatikaj formoj estas nur blinda historia okazo, sed ne estas necesa por la lingvo. Sub tia influo mi komencis serchi en la lingvo kaj forjhetadi la senbezonajn formojn, kaj mi rimarkis, ke la gramatiko chiam pli kaj pli degelas en miaj manoj, kaj baldau mi venis al la gramatiko plej malgranda, kiu okupis sen malutilo por la lingvo ne pli ol kelkajn paghojn. Tiam mi komencis pli serioze fordonighi al mia revo. Sed la grandegulaj vortaroj chiam ankorau ne lasadis min trankvila.

Unu fojon, kiam mi estis en la 6-a au 7-a klaso de la gimnazio, mi okaze turnis la atenton al la surskribo "shvejcarskaja"*, kiun mi jam multajn fojojn vidis, kaj poste al la elpendajho "Konditorskaja".** Tiu chi "skaja" ekinteresis min kaj montris al mi, ke la sufiksoj donas la eblon el unu vorto fari aliajn vortojn, kiujn oni ne devas aparte ellernadi. Tiu chi penso ekposedis min tute, kaj mi subite eksentis la teron sub la piedoj. Sur la terurajn grandegulajn vortarojn falis radio de lumo, kaj ili komencis rapide malgrandighi antau miaj okuloj.

"La problemo estas solvita!" - diris mi tiam. Mi kaptis la ideon pri sufiksoj kaj komencis multe labori en tiu chi direkto. Mi komprenis, kian grandan signifon povas havi por la lingvo konscie kreata la plena uzado de tiu forto, kiu en lingvoj naturaj efikis nur parte, blinde, neregule kaj neplene. Mi komencis kompari vortojn, serchi inter ili konstantajn, difinitajn rilatojn kaj chiutage mi forjhetadis el la vortaro novan grandegan serion da vortoj, anstatauigante tiun chi grandegon per unu sufikso, kiu signifis certan rilaton. Mi rimarkis tiam, ke tre granda amaso da vortoj pure radikaj (ekz. "patrino", "mallargha", "tranchilo" k.t.p.) povas esti facile transformitaj en vortojn formitajn kaj malaperi el la vortaro. La mehhaniko de la lingvo estis antau mi kvazau sur la manplato, kaj mi nun komencis jam labori regule, kun amo kaj espero. Baldau post tio mi jam havis skribitan la tutan gramatikon kaj malgrandan vortaron.

Tie chi mi diros ghustatempe kelkajn vortojn pri la materialo por la vortaro. Multe pli frue, kiam mi serchis kaj eljhetadis chion senbezonan el la gramatiko, mi deziris uzi la principojn de la ekonomio ankau por la vortoj kaj, konvinkita, ke estas tute egale, kian formon havos tiu au alia vorto, se ni nur konsentos ke ghi esprimas la donitan ideon, mi simple elpensadis vortojn, penante, ke ili estu kiel eble pli mallongaj kaj ne havu senbezonan nombron da literoj. Mi diris al mi, ke anstatau ia 11-litera "interparoli" ni tute bone povas esprimi la saman ideon per ia ekz. 2-litera "pa". Tial mi simple skribis la matematikan serion da plej mallongaj, sed facile elparoleblaj kunigoj de literoj kaj al chiu el ili mi donis la signifon de difinita vorto (ekz. a, ab, ac, ad, ... ba, ca, da, ... e, eb, ec, ... be, ce, ... aba, aca, ... k.t.p.) Sed tiun chi penson mi tuj forjhetis, char la provoj kun mi mem montris al mi, ke tiaj elpensitaj vortoj estas tre malfacile ellerneblaj kaj ankorau pli malfacile memoreblaj. Jam tiam mi konvinkighis, ke la materialo por la vortaro devas esti romana-germana, shanghita nur tiom, kiom ghin postulas la reguleco kaj aliaj gravaj kondichoj de la lingvo. Estante jam sur tiu chi tero, mi baldau rimarkis, ke la nunaj lingvoj posedas grandegan provizon da pretaj jam vortoj internaciaj, kiuj estas konataj al chiuj popoloj kaj faras trezoron por estonta lingvo internacia, - kaj mi kompreneble utiligis tiun chi trezoron.

En la jaro 1878 la lingvo estis jam pli-malpli preta, kvankam inter la tiama "lingwe uniwersala" kaj la nuna Esperanto estis ankorau granda diferenco. Mi komunikis pri ghi al miaj kolegoj (mi estis tiam en 8-a klaso de la gimnazio). La plimulto da ili estis forlogitaj de la ideo kaj de la frapinta ilin neordinara facileco de la lingvo, kaj komencis ghin ellernadi. La 5-an de decembro 1878 ni chiuj kune solene festis la sanktigon de la lingvo. Dum tiu chi festo estis paroloj en la nova lingvo, kaj ni entuziasme kantis la himnon, kies komencaj vortoj estis la sekvantaj:

"Malamikete de las nacjes
Kado', kado', jam temp' esta'!
La tot' homoze in familje
Konunigare so deba'."

(En la nuna Esperanto tio chi signifas: "Malamikeco de la nacioj falu,
falu, jam tempo estas! La tuta homaro en familion unuighi devas").

Sur la tablo, krom la gramatiko kaj vortaro, kushis kelkaj tradukoj en la nova lingvo.

Tiel finighis la unua periodo de la lingvo. Mi estis tiam ankorau tro juna por eliri publike kun mia laboro, kaj mi decidis atendi ankorau 5-6 jarojn kaj dum tiu chi tempo zorgeme elprovi la lingvon kaj plene prilabori ghin praktike. Post duonjaro post la festo de 5-a de decembro ni finis la gimnazian kurson kaj disiris. La estontaj apostoloj de la lingvo provis paroleti pri "nova lingvo" kaj, renkontinte la mokojn de homoj maturaj, ili tuj rapidis malkonfesi la lingvon, kaj mi restis tute sola. Antauvidante nur mokojn kaj persekutojn, mi decidis kashi antau chiuj mian laboron. Dum 5 1/2 jaroj de mia estado en universitato, mi neniam parolis kun iu pri mia afero. Tiu chi tempo estis por mi tre malfacila. La kasheco turmentis min; devigita zorgeme kashadi miajn pensojn kaj planojn mi preskau nenie estadis, en nenio partoprenadis, kaj la plej bela tempo de la vivo - la jaroj de studento - pasis por mi plej malgaje. Mi provis iafoje min distri en la societo, sed sentis min ia fremdulo, sopiris kaj foriradis, kaj de tempo al tempo faciligadis mian koron per ia versajho en la lingvo, prilaborata de mi. Unu el tiuj chi versajhoj ("Mia penso") mi metis poste en la unuan eldonitan de mi broshuron; sed al la legantoj, kiuj ne sciis, che kiaj cirkonstancoj tiu chi versajho estis skribita, ghi ekshajnis, kompreneble, stranga kaj nekomprenebla.

Dum ses jaroj mi laboris perfektigante kaj provante la lingvon, - kaj mi havis sufiche da laboro, kvankam en la jaro 1878 al mi shajnis, ke la lingvo jam estas tute preta. Mi multe tradukadis en mian lingvon, skribis en ghi verkojn originalajn, kaj vastaj provoj montris al mi, ke tio, kio shajnis al mi tute preta teorie, estas ankorau ne preta praktike. Multon mi devis chirkauhaki, anstatauigi, korekti kaj radike transformi. Vortoj kaj formoj, principoj kaj postuloj pushis kaj malhelpis unu la alian, dume en la teorio, chio aparte kaj en mallongaj provoj, ili shajnis al mi tute bonaj.

Tiaj objektoj, kiel ekz. la universala prepozicio "je", la elasta verbo "meti", la neutrala, sed difinita finigho "au" k.t.p. kredeble neniam enfalus en mian kapon teorie. Kelkaj formoj, kiuj shajnis al mi richajho, montrighis nun en la praktiko senbezona balasto; tiel ekz. mi devis forjheti kelkajn nebezonajn sufiksojn. En la jaro 1878 al mi shajnis, ke estas al la lingvo sufiche havi gramatikon kaj vortaron; la multpezecon kaj malgraciecon de la lingvo mi alskribadis nur al tio, ke mi ankorau ne sufiche bone ghin posedas; la praktiko do chiam pli kaj pli konvinkadis min, ke la lingvo bezonas ankorau ian nekapteblan "ion", la kunligantan elementon, donantan al la lingvo vivon kaj difinitan, tute formitan "spiriton". (La nesciado de la spirito de la lingvo estas la kauzo, kial kelkaj esperantistoj, tre malmulte legintaj en la lingvo Esperanto, skribas senerare, sed en multepeza, malagrabla stilo, - dume la esperantistoj pli spertaj skribas en la stilo bona kaj tute egala, al kiu ajn nacio ili apartenas. La spirito de la lingvo sendube kun la tempo multe, kvankam iom post iom kaj nerimarkite, shanghighos; sed se la unuaj esperantistoj, homoj de diversaj nacioj, ne renkontus en la lingvo tute difinitan fundamentan spiriton, chiu komencus tiri en sian flankon kaj la lingvo restus eterne, au almenau dum tre longa tempo, malgracia kaj senviva kolekto da vortoj.) -- Mi komencis tiam evitadi lauvortajn tradukojn el tiu au alia lingvo kaj penis rekte pensi en la lingvo neutrala. Poste mi rimarkis, ke la lingvo en miaj manoj chesas jam esti senfundamenta ombro de tiu au alia lingvo, kun kiu mi havas la aferon en tiu au alia minuto, kaj ricevas sian propran spiriton, sian propran vivon, la propran difinitan kaj klare esprimitan fizionomion, ne dependantan jam de iaj influoj. La parolo fluis jam mem, flekseble, gracie kaj tute libere, kiel la viva patra lingvo.

Ankorau unu cirkonstanco igis min por longa tempo prokrasti mian publikan eliron kun la lingvo: dum longa tempo restis nesolvita unu problemo, kiu havas grandegan signifon por neutrala lingvo. Mi sciis, ke chiu diros al mi: "via lingvo estos por mi utila nur tiam, kiam la tuta mondo ghin akceptos; tial mi ne povas ghin akcepti ghis tiam, kiam ghin akceptos la tuta mondo". Sed char la "mondo" ne estas ebla sen antauaj apartaj "unuoj", la neutrala lingvo ne povis havi estontecon ghis tiam, kiam prosperos fari ghian utilon por chiu aparta persono sendependa de tio, chu jam estas la lingvo akceptita de la mondo au ne. Pri tiu chi problemo mi longe pensis. Fine la tiel nomataj sekretaj alfabetoj, kiuj ne postulas, ke la mondo antaue ilin akceptu, kaj donas al tute nededichita adresato la eblon kompreni chion skribitan de vi, se vi nur transdonas al la adresato la shlosilon, - alkondukis min al la penso aranghi ankau la lingvon en la maniero de tia "shlosilo", kiu, enhavante en si ne sole la tutan vortaron, sed ankau la tutan gramatikon en la formo de apartaj, tute memstaraj kaj alfabete orditaj elementoj, donus la eblon al la tute nededichita adresato de kia ajn nacio tuj kompreni vian leteron.

Mi finis la universitaton kaj komencis mian medicinan praktikon. Nun mi komencis jam pensi pri la publika eliro kun mia laboro. Mi pretigis la manuskripton de mia unua broshuro ("D-ro Esperanto. Lingvo internacia. Antauparolo kaj plena lernolibro") kaj komencis serchi eldonanton. Sed tie chi mi la unuan fojon renkontis la maldolchan praktikon de la vivo, la financan demandon, kun kiu mi poste ankorau multe devis kaj devas forte batali. Dum du jaroj mi vane serchis eldonanton. Kiam mi jam trovis unu, li dum duonjaro pretigis mian broshuron por eldono kaj fine rifuzis. Fine, post longaj klopodoj, mi prosperis mem eldoni mian unuan broshuron en julio de la jaro 1887. Mi estis tre ekscitita antau tio chi; mi sentis, ke mi staras antau Rubikono kaj ke de la tago, kiam aperos mia broshuro, mi jam ne havos la eblon reiri; mi sciis, kia sorto atendas kuraciston, kiu dependas de la publiko, se tiu chi publiko vidas en li fantaziulon, homon, kiu sin okupas je "flankaj aferoj"; mi sentis, ke mi metas sur la karton tutan estontan trankvilecon kaj ekzistadon mian kaj de mia familio; sed mi ne povis forlasi la ideon, kiu eniris mian korpon kaj sangon kaj ... mi transiris Rubikonon.

Lazaro Ludoviko Zamenhof.

* Pordistejo
** Sukerajhejo